سازشناسی ایرانی ( ساز های زهی کوبه ای )

فصل2

ساز های زهی کوبه ای

این ساز ها بدین گونه هستند که ازطریق زه تولید صوت می کنند اما سیم هایشان با ضربه به ارتعاش در می آیند. پیانو و سنتور از این دسته هستند که در اینجا به ساز سنتور اشاره خواهد شد.

سنتور…

سنتور سازی است کاملا ایرانی. این ساز بسیار محدود است و از نقاط ضعف زیادی برخوردار می باشد. این ساز ساختمانی شبیه به قانون دارد با همان پل ها و همان شیوه ی اجرا. در ایران بجز سنتور معمولی، سنتور کرماتیک و سنتور کرماتیک بک نیز وجود دارند که در ارکستر استاد دهلوی صدایشان بسیار شنیده می شود. البته هر دو نوع سنتور کرماتیک به تازگی به دسته ی ساز های ایرانی پیوسته اند. سنتور از پیشینه ای دراز برخوردار است و قدمت فراوان دارد. تصاویر مربوط به این ساز بر روی الواح قدیمی آشوری و بابلی دیده شده است. همان گونه که گفته شد سنتور در طول تاریخ، تغییرات بسیاری کرده و انواع گوناگونی از آن ساخته و کم و بیش استفاده شده است.

این ساز از صدایی زنگ دار و پرطنین برخوردار است جنس آن کاملا از چوب است و بجز موسیقی ملی ایران در هیچ یک از نواحی مورد استفاده قرار نمی گیرد. نواختن این ساز احتیاج به تمرکز زیادی دارد و همین امر موجب شده تا افراد کمتری به نوازندکی آن روی آورند. این ساز هم تکنواز خوبی است و هم هم نواز بسیار خوب و صدایش که بسیار قوی و رسا است به خوبی ارکستر را پوشش می دهد. این ساز در بین ساز های ایرانی منحصر بفرد ترین ایشان است به جهت این که ساختارش از همه ی آن ها پیچیده تر است و با این وجود از اکثر ایشان قدیمی تر نیز هست. در اصطلاح سنتور سازی رادو فونیک است. چرا که قبل از اکثر ساز های ایرانی به رادو راه یافت و گوش مردم با این ساز از همان طریق آشنا شد زیرا در گذشته این ساز بسیار گران بود و فقط اشراف قدرت خرید و نواختن آن را داشتند در نتیجه سنتور اصلا در بین توده ی مردم رایج نبود که با آن اخت و الفت گیرند. یک ساز قدیمی غربی به نام دل سیمر وجود دارد که هم از نظر جنس صدا و هم از نظر شکل شباهت بسیاری به سنتور دارد و برخی معتقد هستند که ساز مذکور را از روی سنتور ساخته اند اما برای این نظریه مدرک موسیقی در دست نیست. سنتور همواره در حال پیشرفت است و امید آن می رود که بزودی به نهایت تکامل خویش برسد و جایگاه واقعی خود را در موسیقی ملی پیدا کند.

شکل ظاهری سنتور…

سنتور جعبه ای ذوزنقه شکل است و از دو صفحه ی رویی و زیرین و لبه های آنها ساخته شده است و پل هایی این دو صفحه را به هم متصل کرده اند که نقش مهمی در ارتعا ش صدا نیز بر عهده دارند. این ساز را با مضراب هایی از جنس چوب می نوازند مضراب های این ساز بسیار باریک اما محکم هستند که در یک راس آنها گیره ای برای قرار گیری در بین انگشتان شصت و اشاره تعبیه شده و در راس دیگر ایشان قسمتی شبیه به شعله ی شمع وجود دارد که بر روی آن روکشی نمدی می کشند تا از طنین بیش از حد ساز جلوگیری کند.در گذشته عده ای این ساز را بدون نمد می نواختند حتی در برخی کتب قدیمی اصلا بدانها اشاره نشده است اما این طرز نواختن سنتور باب طبع نبوده و به دلیل طنین فراوان آن صدای مفهومی از ساز حاصل می شود. طول تقریبی مضراب سنتور شصت سانتیمتر است. نوع معمولی و قدیمی تر این ساز دو ردیف نه تایی خرک بر روی صفحه ی خود دارد که برای هر نت چهار سیم از آنها عبور می کنند. نت ردیف ای این خرک ها در سمت راست قرار دارد که از لبه ی سمت راستی ساز فاصله ی کمی پیدا می کند، و ردیف دوم در سمت چپ ساز قرار می گیرد و فاصله ی زیاد تری از لبه ی ساز دارد جنس خرک ها از چوب است و از استحکام بسیار بالایی برخوردار هستند. در سنتور از دو رنگ سیم برخوردار است، یکی سیم های سفید و دیگری سیم های زرد. سیم های سفید زیر و سیم های زرد یک اکتاو از سفید ها بمتر هستند. هر دو دسته سیم در سمت چپ ساز تثبیت شده اند اما دسته سیم های سفید از روی خرک های سمت چپ عبور کرده و ای بین خرک های سمت راست می گذرند و به گوشی های خود در سطح جانبی ساز متصل می شوند و دسته سیم های زرد از بین خرک های سمت چپ گذر کرده از روی خرک های ردیف راست عبور می کنند و بعد از آن به گوشی ها اتصال می یابند. سیم های سفید سنتور  که از روی خرک های سمت چپ گذر می کنند، در فاصله ی بین خرک ها با لبه ی ساز که بدان ناحیه ی پشت خرک گویند یک اکتاو از قسمت جلوی خرک نیز زیر تر صدا می دهند این اتفاق در سمت چپ سنتور رخ نمی دهد چرا که خرک های این قسمت فاصله ی کم تری با لبه ی ساز دارند که در بالا نیز به این نکته اشاره شد. هر دو دسته سیم بر روی این ساز به طولی و به صورت یکی در میان به دنبال هم چیده شده اند. یعنی به دنبال هر نت بر روی سنتور فاصله ی اکتاو آن نیز قرار می گیرد. ترتیب کوک سنتور نه خرک یا همان سنتور معمولی به شرح زیر است: توجه داشته باشید که این نت ها در سه اکتاو قابل اجرا هستند. زیر ترین اکتاو این ساز از نت E کرن بین خط چهار و پنج حامل با کلید G شروع می شود. حال ترتیب نت ها.

F >>   ) بمل C D (E  ) بمل (B  ) کرن (A  F G ) کرن (E <<

این وسعت صدای سنتور نه خرک بود اما به دلیل محدودیت های این ساز بود که با افزودن به خرک های آن توانستند فواصل کرماتیک را بر روی آن قابل اجرا نمایند.  این سنتور دارای بیست و سه خرک بزرگ و هفت خرک کوچک: و مجموع سی خرک می باشد.

در این ساز دیگر نت هایک اکتاو در اکتاو های دیگر تکرار نمی شوند و کاملا با هم تفاوت دارند. حال به کوک سیم های زرد توجه کنید.

) F >> بکار ) (Eکرن) (E بمل C D (E   )بمل  B  یا  کرن ) G A (Bسری F (F <<

لازم به ذکر است که اولین نت سیم های زرد در این ساز که همان F است  روی خط اضافه ی  سوم در زیر حاملی با کلید G جای می گیرد.

حال به ترتیب کوک سیم های سفید توجه کنید.

)بکار) (C بکار) (B کرن) (B بمل) A (Bدیز) G  (G دیز) (Fسریی<< (F

) >>کرن E  یا بمل) D (E دیز C یا سری (C

لازم به ذکر است که اولین نت سیم های سفید یعنی نت )سری(F بین خط اول و دوم بر روی حاملی با کلید G جای می گیرد.

سنتور کرماتیک بم هم در ایران ساخته شد اما از آن استفاده نمی شود. میدان صدایی این سنتور یک پنجم از سنتور کرماتیک بمتر می بوده است. در این ساز برای هر نت سه سیم وجود داشته و نت سیم های زرد را که بمتر از سیم های سفید هستند با کلید F می نگاشتند.

شیوه ی نواختن سنتور…

نوازنده این ساز را به گونه ای در مقابل خود قرار می دهد که ضلع بلند تر ساز در مقابلش و ضلع کوتاه تر در موازات ضلع بلند تر قرار گیرد. وی دو مضراب ساز را در بین انگشتان شصت و اشاره ی دو دست می گیرد و به سیم ها ضربه می زند.

تکنیک های سنتور…

سنتور همانند سایر ساز های جهان، ویژگی های منحصر به فردی در نوازندگی دارد. همچنین برخی قابلیت های مشترک با سایر سازهای ایرانی را هم دارا می باشد. از تکنیک های قابل اجرا بر روی این ساز می توان به مضراب ریز، تک ریز، دراب، چنگانه (آرپژ)، تریل، زیر و بم نوازی همزمان و پاساژهای تند اشاره کرد..

نوازندگان بنام سنتور…

در ایران نخستین نمونه صوتی از ساز سنتور متعلق به محمدصادق خان نوازنده ی دوره ی قاجار است. پس از وی صدای ساز نوازندگانی چون حسن خان، علی اکبر شاهی و حبیب سماعی به ضبط رسید از دیگر نوازندگان سنتور می توان به نام ابوالحسن صبا اشاره کرد که سرشاخه جریان نوگرایی در این ساز محسوب می شود. متأستفانه از وی هیچ نمونه صوتی در دست نیست. ولی سبک و سیاق نوازندگی او را تا حدی می توان در کار شاگردان و پیروانش جست و جو کرد. حسین ملک، فرامرز پایور، داریوش ثقفی و رضا شفیعیان دنباله رو سبک صبا هستند. همچنین می توان از سعید ثابت شاگرد فرامرز پایور نام برد برخی نوازندگان سنتور مانند منصور صارمی، رضا ورزنده و مجید نجاهی نیز سبکی شخصی در پیش گرفتند و صداهای متفاوتی از این ساز استخراج کردند که پیش از ایشان شنیده نشده بود.

سنتور در دوره ی جدید با تجربه های متفاوت نوازندگی همراه شد که یک پای آن ها در سنت بود و پای دیگر در نوآوری های متناسب با آن. از سردمداران این جریان می توان به نام های پرویز مشكاتیان و پشنگ کامکار اشاره کرد.

از سویی دیگر جریان اصالت گرا با محوریت مجید كیانی شکل گرفت که سعی دارد شیوه سنتور نوازی قدما از جمله حبیب سماعی را احیا کند. در شیوه قدیمی سنتور نوازی، نوازنده بر روی زمین می نشیند و سنتور نیز با ارتفاع کمی از سطح زمین روبروی نوازنده قرار دارد ولی در شیوه جدید، نوازنده هم خود روی صندلی می نشیند و هم سنتورش را روی میزی قرار می دهد تا بتواند بر آن مسلط باشد. علاوه بر این نوازندگی به شیوه قدما همواره با مضراب های بدون نمد انجام می گیرد.

سنتور در بین خانم ها بیشتر از سایر سازهای ایرانی طرفدار دارد. به همین دلیل نوازندگان مطرحی از بانوان نیز در حال حاضر به فعالیت مشغول اند که از میان شاخص ترین ایشان می توان از ارفع اطرایی، آذر هاشمی و سوسن اصلانی نام برد.

در سال های اخیر تعداد نوازندگان چیره دست سنتور افزایش چشمگیری یافته است. برای نمونه می توان به نام های هنرمندانی چون رضا شفیعیان، محمد جلیل عندلیبی، مسعود شناسا، علی تحریری، جواد بطحایی، جاوید افسری راد، حسین پرنیا، محمد جواد ضرابیان، بهناز ذاکری، بهنام مناهجی، پژمان آذرمینا، مسیح افقه، سیامک آقایی، علیرضا جواهری، مهدی ستایشگر، پژمان طاهری، ساسان رسولی، محمد آذری، مجید اخشابی، پویا سرایی، سامان ضرابی، امیر عباس ستایشگر، رضا مهدوی، آریا محافظ، روزبه رحیمی، بشیر فرامرزی، نسترن هاشمی، علی بهرامی فرد، مازیار جلالی، مجید خسروی، بابک ربوخه، محسن عباس آبادی، محمد جواد بشارتی، امید مصطفی پور، بهمن بهمرام، رامین صفایی، وحید موسوی، احمد رضاخواه و … اشاره کرد.

سنتور متفاوت ترین ساز ایرانی است و صدای بسیار زیبایی نیز دارد. بازد از پیدایش سبک ها نوازندگان جدید  در این ساز بسیار خرسند بود.

برچسب‌ها: ساز شناسی موسیقی ایران
+ نوشته شده توسط حمید اردوخانی در چهارشنبه ۲۱ تیر۱۳۹۱ و ساعت 15:5 | نظر بدهید
ساز شناسی موسیقی ایران بخش 5

قانون…

قانون سازی زهی زخمه ای است و شکلی متفاوت با ساز های دیگر و ساختاری پیچیده دارد این ساز در ایران استفاده ی بسیار داشته اما اکنون تقریبا فراموش شده است ولی در اوز کشور ترکیه و کشور های عربی بسیار از آن استفاده کرده و از صدای زیبا و درخشانش بهره می برند. خیلی ها بر این باورند که این ساز عربی است و خیلی های دیگر اعتقاد دارند این ساز ایرانی است. مدرک مستحکمی برای اثبات دعوی هیچ یک از دو طرف در دست نیست اما یک نکته در این بین بسیار حایز اهمیت است آن هم این که، هم اعراب و هم ترک ها قانون را بسیار زیبا تر از ایرانی ها می نوازند. این که این ساز از کدام نقطه بر آمده و خاستگاهش کجا بوده مهم نیست. بلکه این مهم است که چه کشوری و چه کسانی بهترین استفاده را از این ساز می برند و کدام یک قدرت حقیقی این ساز را به نمایش می گذارند. در پاسخ باید گفت: همه، بجز ما ایرانی ها.

به هر روی این ساز وسعت صوتی بسیار زیادی دارد و در هر ارکستری می تواند بسیار کار آمد باشد.

شکل ظاهری قانون…

قانون به شکل یک ذوزنقه ی قائم الزاویه است. بلندترین ضلع  با طول بیشتر از یک متر  نزدیک به نوازنده قرار می گیرد و کوتاهترین آن، موازی با ضلع قبلی، دور از او قرار دارد. ضلع سمت راست به طول تقریبی چهل  سانتیمتر قا ئم  به  هر دو ضلع  موازی بوده و ضلع سمت چپ اضلاع موازی را به طور مورب  قطع  می کند. در سمت راست ساز حفره ای به شکل مربع مستطیل با ابعادی حدود چهل در پانزده سانت برای خروج صدا تعبیه شده . روی آن را با پوستی یک یا چند تکه می پوشانند. جنس قانون بجز پوست مذکور تماما از چوب است. این ساز مانند جعبه ایست و بین صفحه ی رویی و زیری را پل هایی پر کرده اند که این دو صفحه را به هم متصل کرده و در جنس صدا نیز تاثیر می گذارند. قانون خرکی کوتاه و یک تکه دارد که با پایه هایی به پوست متصل هستند. تعداد هفتاد و هشت سیم در پشت این خرک تثبیت شده و بعد از گذر از آن وارد دستگاهی می شوند که برای کوک موقت در روی ساز تعبیه شده است. و به سرعت کوک هر نت را تا یک و نیم پرده تغییر می دهد. بعد ازس خروج از این دستگاه، سیم ها در سمت چپ ساز به گوشی های خود متصل می شوند.

قانون را زخمه ای شبیه ه انگشت دانه که از جنس برنج است می نوازند این انگشت دانه در انگشت اشاره ی هر دو دست قرار می گیرد و با کمک گرفتن از تکه استخوانی شبیه به ناخن که در روی آن« قرار گرفته، نوازنده به سیم ها زخمه می زند. هر نت قانون را سه سیم تولید می کنند بنا بر این تعداد اصواتی که یک قانون می تواند بوجود بیاورد بیست و شش نت است که برای این بیست و شش نت ازهفتاد و هشت سیم استفاده می شود. برای نت نویسی قانون از دو حامل با کلید های G و F  درست مانند پیانو استفاده می کنند. وسعت صدای این ساز بدین صورت است. از نت F زیر خط اول در کلید   Fتا نت C روی خط دوم اضافه در بالای حاملی با کلید G .

  شیوه ی نواختن قانون…   

نوازنده این ساز را به شکلی در مقابل خود بر روی میزی مخصوص قرار می دهد که ضلع باند تر در مقا بلش و ضلع کوتاه تر به دور از او قرار بگیرد. سپس با زخمه آن را می نوازد.

  نوازندگان قانون…

این ساز طی سالهای دراز در ایران به دست فراموشی سپرده شد، ولی می‌توان از نوازندگانی چون علی‌اکبر صدیف رحیم قانونی، جلال قانونی، مهدی مفتاح، استاد سیمین آقارضی، ملیحه سعیدی و پریچهر خواجه نام برد.

برچسب‌ها: ساز شناسی موسیقی ایران
+ نوشته شده توسط حمید اردوخانی در چهارشنبه ۲۱ تیر۱۳۹۱ و ساعت 15:4 | نظر بدهید
ساز شناسی موسیقی ایران بخش 4

رباب…

رباب  هم مانند تنبور یک ساز محلی است و در موسیقی ملی استفاده ی چندانی ندارد. خاستگاه این ساز شرق و جنوب شرق ایران است. صدای رباب در ابتدا بسیار عجیب و خاص به سمع می رسد، کم کم ژرفا و تاثیر صدای این ساز را با تمام وجود احساس خواهید کرد.

بومیان استان فارس، خراسان و سیستان و بلوچستان با این ساز بسیار مانوس بوده و بدان حرمت و ارزش خاصی می گذارند. گاه گاه رباب در ارکستر اصیل ایرانی دیده و شنیده می شود و تاثیرات قابل توجهی بر این ارکستر می گذارد، اما هنوز به یکی از اعزای ثابت ارکستر اصیل تبدیل نشده است. رباب بر دو نوع است رباب التو و رباب سوپرانو که بنا بر قاعده از رباب التو کوچکتر است. این ساز شکلی جالب و متفاوت با سایر ساز های ایران دارد که در باره ی آن کامل توضیح داده خواهد شد. همین شکل عجیب نیز از عواملی است که بر محبوبیت و تاثیر آن می افزاید. این ساز صدایی مخملین و کمی تاریک دارد و قابلیت اجرایی بسیار بالایی را دارا است.

شکل ظاهری رباب…

رباب از چهار قسمت تشکیل شده است. یک کاسه ی بزرگ دو کاسه ی کوچک سه دسته چهار سر. روی کاسه ی بزرگ که به شکل یک خربزه است، پوست کشیده می شود و خرک کوچکی از جنس استخوان در آن فرو می رود. کاسه ی کوچک شکلی مثلثی دارد و تماما از چوب ساخته می شود. دسته ی این ساز که در امتداد کاسه ی کوچک قرار دارد شش سیم را از روی خود عبور داده و سر ساز هم جعبه ای کمی مایل به عقب است که گوشی ها در آن جا خورده و سیم ها را نگاه می دارند. در زاویه ی بالایی ساز یعنی در همان محلی که در هنگام نواختن در بالا قرار می گیرد، هفت گوشی قرار دارند که سیم های واخوان را به آنها گره می زنند. این سیم ها قابل انگشت گذاری و حتی قابل ارتعاش بوسیله ی دست نیستند زیرا  به صورت عمودی  درون کاسه ها جای داده شده اند. ارتعاش این سیم ها بوسیله ی هوای پیچیده شده در کاسه ها به هنگام نواختن و نیز ارتعاش پوست، صورت می پذیرد. نوازنده با گوشی های بالای ساز این سیم ها را به نت های دلخواهش کوک می کند. این گوشی ها همچنین شکل متفاوتی به ساز می دهند. مثلا چیزی شبیه به طرح یک اژدها که ای نیم رخ به آن می نگریم. اژدهایی که با سر و گردنی صاف مشغول پرواز است. در نقطه ی مقابل همین محل یعنی در زیر ساز یک حفره ی گرد ایجاد شده که صدای رباب از آن ناحیه خارج و به گوش می رسد. شش سیم این ساز اغلب، جفت جفت، هم صدا، کوک می شوند و کوک آنها از قرار زیر است. C A C یا D یعنی سیم اخر یا همان سیم بم ممکن است D نیز کوک شود. باید برای رباب التو روی کلیدC  نت نویسی شود. وسعت صدای رباب التو  از نت C زیر نت اضافه ی اول در زیر حامل تا نت A  روی نت پنجم است. رباب را با زخمه می نوازند. زخمه ی رباب بمانند عود از پر مرغان یا پلاستیک است.

 شیوه ی نواختن رباب…    

ابتدا پای راست را روی پان چپ ا نداخته و بعد قسمت اتصال دسته به کاسه ی مثلثی را روی زانو می گذارند. سپس ساعد دست راست را بر روی کاسه ی بزرگ انداخته و زخمه را در میان انگشتان آن نگه می دارندو با دست چپ دستان های ساز را می گیرند.

از نوازندگان مطرح این ساز میتوان به پیشکسوتانی مثل بیژن کامکار و حسین علیزاده اشاره کرد.

رباب ساز زیبا و پر قابلیتی است و باید به زودی در ارکستر موسیقی ما جای گیرد.

دوتار…

دوتار سازی کاملا محلی است و در خراسا نات و نواحی جنوبی شمالی و شمال شرق کشور استفاده ی فراوان دارد. این ساز از صدایی دلچسب و زیبا برخوردار است. دوتار شخصیتی روایت گر و نقال به خود گرفته است چرا که بخش های خراسانات و ترکمن: (کسانی که قصص و داستان های قدیمی را در بزم ها و مراسم شادی مردم روایت می کنند. اینها از صدایی خوش برخوردار بوده و نوازندگان ماهری نیز هستند.)  همواره از این ساز برای نقل استفاده کرده اند و این امر در طریقت آنان یک قانون است. این ساز هم به دلیل مذکور، و هم به دلیل پراکندگیش در بسیاری از استان های کشور، هم از انواع مختلف و هم از کوک ها و دستان بندی های متفاوتی برخوردار شده است. برای مثال طبق قوانین مقامات موسیقی ترکمن ها، با دوتار در آن نواحی و در آن موسیقی نت های میکرو تن یا ربع پرده را اجرا نمی کنند اما در مقامات موسیقی اقوام کرد، کرمان و فارس خراسان، دوتار را به گونه ای دستان می بندند که این نت ها را بتوان با آن نواخت. این تفاوت ها به اندازه ای زیاد هستند که حتی در جنس ساز و در نحوه ی دست گیری آن  نیز تاثیرات بسزایی گذارده اند که در حد امکان بدانها اشاره خواهد شد. انواع دوتار در محدوده مرزهای جغرافیایی ایران به دوتار خراسان با دو گونه ی شمالی و جنوبی، دوتار ترکمن و دوتار مازندران تقسیم می شود.

جفت بودن سیم های دوتار موجب شده است که جنبه های عرفانی فراوانی  به سمت این ساز سرازیر شود. مثلا حاجی قربان سلیمانی بخشی فقید شمال خراسان  (۱۲۹۹-۱۳۸۶) سیم بم سازش را آدم و سیم زیر آن را حوا می خواند. توصیفان زیادی از این دست نیز در باره ی دوتار وجود دارد.

شکل ظاهری دوتار…

دوتار دارای شکمی نسبتا بزرگ و گلابی شکل است شکم یا کاسه ی دوتار را از چوب درخت شاه توت می سازند و اندازه ی آن حدود چهل سانتیمتر می شود. دسته ای بلند دارد که تعداد چهارده یا شانزده دستان بر آن می بندند. طول هسته خطوط شصت سانت بوده و از جنس چوب درخت زرد آلو یا گردو تهیه می شود. خرک کوچک چوبی یا استخوانی دو سیم این ساز را از روی خود عبور داده و به سمت سر دسته هدایت می کند. در سر دسته جعبه ی گوشی وجود ندارد و فقط دو گوشی در آن محل به چوب نصب شده اند که سیم ها بدانها تابیده می گردند. سیم های دوتار در گذشته از جنس ابریشم بوده و بسیاری از بخشی ها بر این عقیده هستند که سیم دوتار اگر از ابریشم باشد صدای ساز بهتر است. در آن زمان برای سیم بم دوتار هشت لا و برای سیم سیم زیر آن شش لا ابریشم را به هم می تابانیدند. امروزه سیم های دو تار از جنس پلاستیک است. سیم های دوتار به ترتیب زیر کوک می شوند.  G Cیا  F C وسعت صدای این سازبا کلید G: از نت C روی خط اضافه ی اول در زیر حامل است تا نت  G روی خط پنجم.  دوتار در شمال خراسان با نسبت های چهارم یا پنجم کوک می‌ شود.

در خراسان نغمات مختلفی با دوتار نواخته می شود. برخی از این نغمات عبارت اند از: گرایلی، شاختا، نالش، دوست‌محمد و غریب، الله‌مزار، لو، درنا و جعفرقلی.

دوتار را با ناخن می نوازند.

شیوه ی نواختن دوتار…   

همان گونه که در بالا گفته شد: دوتار را به شیوه های زیادی می نوازند. مثلا در خراسان اغلب آن را در حالت نشسته می نوازند به این صورت که پای چپ را عمود بر پای راست قرار داده ساز را تا جای ممکن بالاآورده و قسمت روی کاسه را به سمت بالا می گیرند. و در هنگام نواختن، به گردن قوز شدیدی داده و سر و صورت را به قسمت داخلی کاسه بسیار نزدیک کرده و حتی به آن می چسبانند. اما بعضی دیگر در همین حالت قرار می گیرند اما ساز را تقریبا روی سینه نگاه می دارند و قوز چندانی روی آن نمی کنند. اگر این افراد بر روی صندلی ساز بزنند فقط حالت پاهایشان فرق می کند. در بین ترکمن ها نیز این ساز را به دو شکل می نوازند. یا آن را همانند سه تار می گیرند، یا تا روی شکم خود آن را بالا می آورند. این ساز در حالت ایستاده نیز نواخته می شود که در این صورت آن را با بندی به گردن می آویزند.

از سرشناس ‌ترین نوازندگان پیشین دوتار، حاج قربان سلیمانی،‍ استاد نظرمحمد سلیمانی، عباسقلی رنجبر، نظرلی محجوبی، محمدحسین یگانه، الیاقلی یگانه و از نوازندگان فعلی دکتر مجید تکه، علیرضا سلیمانی و عثمان محمدپرست را می‌توان نام برد..

دوتار سازی است با پیشینه ی بسیار کهن و اعتلای موسیقی بسیاری از نواحی ایران مدیون بر اوست.

تنبور…

تنبور سازی است که در موسیقی ملی از آن استفاده نمی شود و جز ساز های محلی است. این ساز یكی از قدیمی ترین و اصیل ترین سازهای ایرانی است. امروزه تقریبا نیمی از مردم جهان با این ساز باستانی ایرانی آشنایی دارند و در گوشه و كنار دنیا نامهای گوناگونی بر آن گذاشته اند.

این ساز قدیمی با صدای آسمانی و ملكوتی خاص خود در بیشتر كشورها مخصوصا چین، تركیه، عراق، و كشورهای استقلال یافته مانند آذربایجان و ارمنستان و… در بین مردم خصوصا مردم بومی از جایگاه خاصی برخوردار است. این مردم در عبادت های دسته جمعی و فردی خود برای راز و نیاز با خدا از این ساز استفاده میكنند و آنرا موجب نزدیكی قلبها به خدا میدانند. از زمان قدیم در ایران بویژه در منطقه ی غرب، استان خراسان ، و در اطراف استانهای فارس و لرستان در خانقاه ها برای ذكر و عبادت از این ساز استفاده میشده است.

شکل ظاهری تنبور…

این ساز از یک کاسه ی طنینی به شکل گلابی و دسته ای چوبی ساخته شده و دسته در امتداد کاسه قرار گرفته شده است. تعداد چهارده پرده بر روی دسته ی ساز بسته می شود. لازم به ذکر است که این ساز قادر به اجرای فواصل کرماتیک نبوده و از این نظر  سازی محدود به شمار می رود. در ابتدا تعداد سیم های ساز دو تا بوده که به صورت چهارم و C G کوک میشده است. سپس به وسیله ی استاد نورالدین الاهی سیم سومی هم به این ساز افزوده می شود و با این عمل سیم های اول و دوم دوبل شده و سیم سوم گاهیG  گاهی F و گاهی B  کوک می شوند.

برای تنبور با کلید  Gنت نوشته می شود. وسعت صدای تنبور از نت G زیر خط اضافه ی دوم در زیر حامل تا نت E در بالای خط چهارم می باشد. سیم گیر این ساز که در انتهای ان است از جنس فلز نیز ساخته می شود. تنبور را با پنجه و با هر پنج انگشت می نوازند.

تکنیک های تنبور…

تکنیک های ساز سه تار را برخی وارد ساز تنبور کرده اند مانند دراب شلال و… اما این ساز دو تکنیک مهم و منحصر به خود دارد که در زیر به آنها اشاره می شود

·                    شار: این تکنیک با کشیدن رو به بالای پنجه به روی سیم ها ایجاد می شود و صدایی پر طنین و خوش را بوجود می آورد.

·                    دبل: این تکنبک بسیار جالب و خاص تلقی می شود. اجرای آن بدین شکل است. یک میزان دو  ضربی را تصور کنید، در ضرب اول نوازنده تمام سیم ها را با حرکت رو به پایین پنجه می نوازد. در ضرب دوم نوازنده با انگشت شست و انگشت کوچک دست راست به ارزش زمانی چنگ دو بار بر روی سیم ها ضربه می زند. دبل یک تکنیک است اما گاهی یک قطعه به صورت کامل با این تکنیک اجرا می شود.

 روش نواختن تنبور…

برای نواختن این ساز نوازنده بر روی صندلی می نشیند. پای راست را بر روی پای چپ می اندازد و ساز را روی پای راست می گزارد. ساعد را روی کاسه گذارده و آرنج را از آن فاصله می دهد. دسته ی این ساز کمی زاویه دار و مایل به سمت بالا  گرفته می شود.

از سازندگان قدیمی و مشهور این سازرا میتوان با این اسامی یاد کرد: گهواره، حسینی، چراق پوران، نریمان.

تنبور سازی زیبا و بسیار قدیمی است و شایسته ی پاس داری و ارجمندی.

عود…

عود یا بربط سازی زهی زخمه ای است که در خاور میانه و کشور های عربی و ترک رواج بسیار دارد. میتوان گفت این ساز از قدیمی ترین ساز های شرقی است. عود در دوران اشکانیان و صفویان در ایران رواج یافت هر چند که عده ای آن را ساز ایرانی می دانند. البته به دلیل پیدایش تصاویر حجاری شده بر سنگ ها، بعضی ها این ساز را بر آمده از هند و بعضی دیگر بلخ را محل پیدایش این ساز می دانند.

  انواع عود…

در قدیم دو نوع از این ساز وجود داشته یکی با شکمی کوچک و دسته ای بلند و دیگری با دسته ای کوتاه اما شکمی بزرگ. امروزه نوع دوم متداول تر است اما نوع اول نیز مورد استفاده است که بدآن بربط و به نوع دوم عود میگویند اما هر دوی این ساز ها عود هستند در واقع بربط سازی قدیمی تر از عود است که بعد از ساخته شدن عود از آن استفاده نشد. بربط را نیای عود نیز تعبیر کرده اند.

نوع قدیمی تری هم از این ساز وجود داشته که امروزه استفاده نمیشود و بدآن شبوط میگفتند چرا که  شکم آن بسیار شبیه به یک ماهی به همین نام بوده و در واقع آن ساز را از روی ماهی شبوط ساخته بودند. امروزه نوع متداول عود سازی با شکم بزرگ و دسته ی کوتاه می باشد.

شکل ظاهری عود…

عود دارای شکمی بسیار بزرگ و گلابی شکل است. بیشتر طول سیم ها از روی کاسه ی بزرگ آن عبور کرده اند. سطح روی کاسه از یک لایه چوب نازک ساخته شده و پنجره های مشبکی بر رویش قرار دارند. زیر صفحه ی رویی ساز جوب های به صورت مربعی شکل از هم عبور کرده اند که موجب اتصال صفحه ی رویی به کاسه شده همچنین صدای ساز را نیز تقویت می کنند. بدین چوب ها پل می گویند. سیم ها از روی سیم گیر فلزی یا پلاستیکی که کمی جلوتر از انتهای کاسه جای گرفته میگذرند و به جعبه ی گوشی ها در سر ساز وارد شده و به دور آنها میپیچند. عود فاقد دستان و خرک بوده و دارای ده سیم است که بجز سیم اخر بقیه با هم هم صدا کوک می شوند سیم اخر عود به فاصله ی اکتاو سیم نهم کوک می شود. بدیهی است که برای هر سیم یک گوشی وجود دارد. کوک سیم های آن نیز به شرح زیر است. C G D A G  گاهی سیم آخر  F هم کوک می شود. برای این ساز با کلید G نت می نویسند که صدای حاصله یک اکتاو بم  تر از نت نگاشته شده است. وسعت صدای این ساز از نت G  زیر خط دوم اضافه در زیر حامل تا نت A روی خط اول اضافه در بالای حامل است. همچنین برای عود با کلید F  نیز نت می نگارند. عود بم ترین ساز زهی زخمه ای است. عود را با مضرابی از جنس پر طاووس و یا پلاستیک نرم می نوازند. عود صدایی تاریک و مات و غم انگیز و نافذ است.

روش نواختن عود…

این ساز را روی پای راست که کمی از پای چپ بالا تر است میگذارند و دست راست را روی کاسه انداخته و ساز را به صورت کاملا افقی در دست ها نگاه داشته و می نوازند.